Seria wydawnicza:
 |
Filoteknos, vol. 11/2021FIGURY PAMIĘCI |
Spis treści
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-1
DOROTA MICHUŁKA ORCID: 0000–0002–7237–2618
University of Wrocław
MATEUSZ ŚWIETLICKI ORCID: 0000–0001–7009–3837
University of Wrocław
MACARENA GARCÍA-GONZÁLEZ ORCID: 0000–0001–8051–9969
Pontifical Catholic University of Chile
Theory and Practice of Memory in the Culture
of the Present from the Perspective of Research
on Literature for Young Readers
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-2
DOROTA MICHUŁKA ORCID: 0000–0002–7237–2618
Uniwersytet Wrocławski
MATEUSZ ŚWIETLICKI ORCID: 0000–0001–7009–3837
Uniwersytet Wrocławski
MACARENA GARCÍA-GONZÁLEZ ORCID: 0000–0001–8051–9969
Chilijski Papieski Uniwersytet Katolicki
Teoria i praktyka pamięci w kulturze teraźniejszości
(w perspektywie badań nad literaturą dla młodego odbiorcy)
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-3
SŁAWOMIR JACEK ŻUREK ORCID: 0000-0002-6576-6598
John Paul II Catholic University of Lublin
Noc żywych Żydów [Night of the Living Jews]
by Igor Ostachowicz – Judaic and Shoah Topoi
The first scholar who tried to categorise Judaic topoi in Polish literature was Władysław Panas. He pointed out a tripartite division of texts: the written Torah (Hebrew Bible, i.e. the Old Testament), spoken Torah (Talmud and post-rabbinic literature) and Kabbalah, all of which are known as a common treasury of images and a common cultural code containing an extensive corpus of topoi. This order was changed dramatically by the Shoah, which does not belong to the Judaic topoi, but constitutes new modern Jewish topoi. The first scholar who tried to systematise these new topoi was Sławomir Buryła. The article attempts to describe the presence of Shoah topoi in contemporary Polish literature (after 2000), using the example of Igor Ostachowicz’s prose (Noc żywych Żydów [Night of the Living Jews], 2012).
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-4
FARRIBA SCHULZ ORCID: 0000–0001–9715–0467
Freie Universität Berlin
Sois gentil et tiens courage!
Reshaping Anne Frank’s Diary Through New Imagery1
The contemporary Graphic Adaptation by Ari Folman and David Polonsky (2017) joins an editorial history, in which the perception of Anne Frank’s story has been shaped. At the same time, ethics and aesthetics of remembrance have been consistently discussed, not only fuelled by discourses on memory but also the re-imagination of the past by new generations. As Marianne Hirsch states “[p]ostmemory’s connection to the past is thus actually mediated not by recall but by imaginative investment, projection, and creation” (Hirsch 2012). Ari Folman and David Polonsky work with those imaginative approaches and reshape historical events on a narratively exigent level of the visual and the verbal. The author and the illustrator have already worked successfully together. Anne Frank’s Graphic Adaptation is an extraordinary testimony of war, based on extensive research. Intermedial references, such as adopted historical photographs, documentaries and journal entries add authenticity to the Graphic Adaptation and enable the reader to travel back in time. This paper discusses the relationship between the visual representation of memory in Anne Frank’s Graphic Adaptation and the reader. With this in mind, the author examines the Graphic Adaptation’s potential for shaping and reshaping the readers’ perception through Folman’s and Polonsky’s creation of multiple viewpoints and discusses its storytelling abilities between fiction and history.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-5
MONIKA GRABAN-POMIRSKA ORCID: 0000–0003–2792–840X
Uniwersytet Gdański
Tragizm, codzienność i przygoda.
Pamięć o wojnie w powieściach
Dzieci Warszawy Marii Zarębińskiej-Broniewskiej
i Dzieci wśród nocy Ireny Krzywickiej
Celem artykułu jest prezentacja sposobów ukazywania obrazów wojny i okupacji w utworach dla młodych czytelników. Analizie i interpretacji poddane są dwa teksty opublikowane tuż po zakończeniu działań wojennych – Marii Zarębińskiej-Broniewskiej Dzieci Warszawy oraz Dzieci wśród nocy Ireny Krzywickiej. Zbadane zostają poszczególne elementy świata przedstawionego, strategie narracyjne, użyte konwencje literackie (baśniowe, realistyczne, przygodowe), podporządkowanie wymogom ówcześnie obowiązującej ideologii, wreszcie obecne niejawnie wątki autobiograficzne. Przywołane w analizie koncepcje teoretyczne memory studies pozwalają utwory obu autorek włączyć we współczesny dyskurs dotyczący kulturowych reprezentacji procesów pamięci.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-6
KRZYSZTOF RYBAK ORCID: 0000–0001–8018–2622
University of Warsaw
Shaping the Memory of Irena Sendler
in Polish Children’s Literature1
The paper is an analysis of contemporary Polish children’s literature presenting Irena Sendler (1910–2008), a social worker who during World War II was one of the people helping Warsaw Jews persecuted by the Nazi regime. For her courageous actions in 1965 she was recognized as Righteous among the Nations by the State of Israel. Although her life was an inspiration for Renata Piątkowska’s All of My Mums (2013), the first Polish children’s biography of Sendler was published in 2018 (Anna Czerwińska-Rydel’s Lists in a Bottle: A Story about Irena Sendler). Later Ewa Nowak’s Kto uratował jedno życie… Historia Ireny Sendlerowej (Whosoever saved a single life… A Story about Irena Sendler) and Irena Sendlerowa: Magiczny koralik (Irena Sendler: A Magical Bead) by Beata Ostrowicka were published. The paper focuses on the presentation of Sendler in children’s literature in the context of the 21st century discussion about relations between Poles and Jews during the Holocaust. She became a symbol of courageous Polish people helping persecuted Jews in the time of the Shoah and children’s authors present her in this manner, in most cases resisting the critical approach, as it was presented e.g. by Anna Bikont in the recently published biography for adults Sendlerowa: W ukryciu (Sendler: In Hiding). The analysis shows how contemporary Polish children’s literature interferes with political and historical debates about the contentious issue of Polish-Jewish relations during World War II.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-7
KATARZYNA WĄDOLNY-TATAR ORCID: 0000–0001–6972–1138
Pedagogical University of Krakow
Migration as an Experience of Speech and Communication in Polish Children’s Literature
In the twenty-first century, Polish children’s literature incorporates the migration discourse. Migration is presented primarily as a current experience of speech and communication, which is a form of updating children’s experiences and different situations. In contrast, heterochrony, hybridity of migratory phenomena, as well as the memory of native culture (referring to collective memory) are revealed in the experience of adults and affect the generational dimension of the change of place (by choice or under duress). The article presents selected works for children about migration as (1) a universal problem expressed through selected elements of fairy tales (Jarosław Mikołajewski’s Wędrówka Nabu [The Journey of Nabu’s]); (2) the (small) saga of the family (Barbara Gawryluk’s Tu teraz będzie nasz dom [Here will be our home now]); (3) representation of cultural differences (including gender as a cultural construct), which is the basis of the biographical story (Renata Piątkowska’s Która to Malala? [Which one is Malala?]). In each of these works, an important role is played by the literary genre, which specifies the way of presenting the child as a medium of migration.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-8
MAŁGORZATA WÓJCIK-DUDEK ORCID: 0000–0001–9032–8875
Uniwersytet Śląski w Katowicach
Pamięć domu.
Polska literatura dla dzieci o migracjach
Artykuł jest próbą opisu jednego z toposów uchodźczych obecnych w polskiej literaturze dla dzieci. Topos domu oraz jego utraty staje się centralnym tematem opowieści adresowanych do najmłodszych, ponieważ to właśnie symbolika domu, jego przestrzeni, a także dzieciństwa oraz rodziny jest uniwersalna, a dzięki temu czytelna dla każdego bez względu na wiek czy odmienność kulturową. Według badaczki opowieść o utracie domu może nie tylko przybliżyć najmłodszym czytelnikom ważne problemy XXI w. czy zbudzić empatię, ale przede wszystkim stanowić propedeutykę oikologii, czyli troski i odpowiedzialności za miejsce, w którym żyjemy, oraz za człowieka, z którym tę przestrzeń dzielimy.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-9
HANNA DYMEL-TRZEBIATOWSKA ORCID: 0000–0002–7753–5463
Uniwersytet Gdański
Memory Visualized. A Comparative Analysis
of Iconotexts in Selected Nordic Picturebooks
Memory is a fundamental human capacity that affects human life, and it is therefore not surprising that its employment as a literary motif in children’s books is prevalent and takes different forms. Moreover, it is strictly linked to human emotions, which today is a subject of debate within philosophy of memory. In my paper, I focus on memory and memories in a few selected Nordic picturebooks: from Sweden: Jag såg, jag ser (I saw, I see, 1997) by Håkan Jaensson and Gunna Grähs, and Alfons och soldatpappan (Alfie Atkins and the Soldier Father, 2006) by Gunilla Bergström; from Denmark Så blev Farfar et Spøgelse (Then Grandfather Became a Ghost, 2004) by Kim Fupz Aakeson and Eva Eriksson; from Norway Tror du pappa gråter? (Do You Think that Dad is Crying?, 2008) by Hilde Kommedal and Tone Lileng; and from Finland Tyttö ja naakkapuu (The Girl and the Jackdaw Tree, 2004) by Ritta Jalonen and Kristina Louhi. The goal of the paper it to reflect upon the character and possible specificity of representation of memory in Scandinavian picturebooks and to explore particular capacities of the picturebook as a medium while discussing memories. Methodologically, the paper is a content analysis employing terminology within picturebook studies and narratology, and references to the philosophy of memory.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-10
JUSTYNA ZAJĄC ORCID: 0000–0002–0265–3123
Uniwersytet Wrocławski
Obraz żydowskiego dziecka oraz pamięć o wojnie w książkach obrazkowych dla młodego odbiorcy
Książki obrazkowe ukazujące traumatyczne przeżycia żydowskich dzieci wprowadzają młodych czytelników w obszar literatury podejmującej tematy trudne. Prezentują obrazy Zagłady widzianej z perspektywy dziecka. Stają się jedną z form pamięci o drugiej wojnie światowej. Tematem niniejszego artykułu jest obraz żydowskiego dziecka i pamięć o wojnie w najnowszej literaturze dziecięcej o Zagładzie. Poddano w nim analizie wybrane ilustracje, a także najważniejsze środki artystyczne, wpływające na odczytanie i zrozumienie przekazu ikonicznego.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-11
ANNA WŁODARCZYK ORCID ID: 0000–0002–1791–6694
Uniwersytet Jagielloński
Dotknięcie człowieka – wskrzeszenie obrazu.
Studium narracji pisanej fotografią Krzysztofa Millera
Inspiracją do napisania niniejszego tekstu stało się spotkanie z fotografiami Krzysztofa Millera, polskiego fotoreportera i książką 13 wojen i jedna. Prawdziwa historia reportera wojennego (2013) oraz jego pośmiertnie wydanym albumem Fotografie, które nie zmieniły świata (2017). Cenne okazały się także przemyślenia Rolanda Barthesa w książce Światło obrazu. Uwagi o fotografii (2008), w której analiza zdjęć oparta została na badaniu studium i punctum. Natomiast rozważania Susan Sontag zawarte w O fotografii (1977) i Widok cudzego cierpienia (2003), spisane na przestrzeni czasu, stanowiły istotną refleksję dotyczącą historii współczesnej i ewolucji fotografii. Stały się one podstawą do snucia osobistej refleksji, ale także umożliwiły wniknięcie w żywioł samej fotografii, by zapytać o jej ontologiczny status, filozoficzny akt stwarzania i interpretowania. Spisane spostrzeżenia stanowią rejestracją osobistego zbliżenia Autorki wobec fotografii, a także swoiste studium sceny i detalu. Wynikają one z przeświadczenia, że indywidualna lektura obrazu i tekstu to podstawa do zadawania pytań sobie, jako obserwatorowi, odbiorcy, interpretatorowi oraz współuczestnikowi kultury, tradycji i historii. Studium nie jest więc praktyczną szkołą czytania obrazu. Rozważania zawarte w artykule stanowią poszukiwania na temat sztuki interpretacji i roli interpretatora, która stanowi fundamentalne zagadnienie polonistycznych praktyk wobec spotkań z tekstami kultury.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-12
TZINA KALOGIROU
National and Kapodistrian University of Athens, Greece
Time Lost and Time Regained
in Contemporary Children’s Literature
Time and memory can mean very different things when discussed in philosophical and artistic terms. They are associated with the most common and, at the same time, the most intimate aspects of a human being, and they can take many forms: time can be mythic or secular, eternal or portioned in temporalities, while the broad range of memory can be found among different categories. However, both concepts are inevitably linked with artistic representation and with the power of human imagination to capture time and recreate memories via different means of artistic expression. This paper addresses evolving notions of time, particularly drawing upon the archetypal criticism and the distinction that has been utilized in the context of children’s literature between kairos (καιρός) and chronos (χρόνος) (Nikolajeva, 2000). Literature for children very often dwells on the mythic, circular, eternal time of kairos. Chronos, on the other hand, is linear, often conceived and experienced by humans in terms of suffering, loss, and death.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-13
PAWEŁ MACKIEWICZ ORCID: 0000–0002–8930–4718
Uniwersytet Wrocławski
Dzieciom, którymi byłem.
Przestrzenie pamięci Dariusza Suski
The article deals with the characters of children and childhood as an important element of Dariusz Suska’s poetry. Both this topic and its connection with the anthropologically understood issues of time, death and memory are motifs often exposed as key to understanding the poetry of the author of Ghosts of Days. These elements, as well as the setting of the world presented in a specific, autobiographically motivated topography and memory of a historical character, are indicated by the author as organizing elements for the whole of the poet’s oeuvre, always immersed in an obscure, fairy-tale past, at the same time saturated with concrete. The whole reflection on the structure of memory in Suska’s poetry has an inclination due to the regionally understood characteristics of the space in which he places his child heroes, functioning in highly organized poems, but with a decidedly “adult” message.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-14
DAGMARA TOMCZYK ORCID: 0000–0003–2017–3956
Uniwersytet Wrocławski
Pamięć wpisana w przestrzeń miasta.
O Podróży w krainę dzieciństwa Horsta Bienka
Autorka podjęła próbę zbadania związków między pamięcią, historią i miejscem w autobiograficznej książce Horsta Bienka – Podróż w krainę dzieciństwa: spotkanie ze Śląskiem. Szczególnie interesujący okaże się sposób, w jaki przestrzeń miasta – Gliwic, w których Bienek urodził się i dorastał – staje się w tekście zarówno świadkiem, jak i uczestnikiem przeobrażeń pisarza oraz społeczeństwa. Autorka podkreśla, że książka stanowi również interesujące źródło badań nad doświadczeniami Niemców wysiedlonych po II wojnie światowej z Górnego Śląska.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-15
KAMIL NOLBERT ORCID: 0000–0001–7206–030X
Uniwersytet Wrocławski
Dlaczego Otwock rymuje się z sosną?
Przestrzeń, czas i pamięć w Piotra Sommera wierszach dla dzieci
Celem artykułu jest analiza wierszy dla dzieci Piotra Sommera. Wychodząc z założenia, że nie sposób wytyczyć mocnej granicy między twórczością Sommera skierowaną do dzieci a jego właściwą, bezprzymiotnikową poezją, staram się dowieść, że u podstaw dzieła autora Przed snem leży etyczna dyrektywa szacunku dla drugiego człowieka. To ona nakazuje o odrębności światów dorosłego i dziecka nie tylko pamiętać, ale przede wszystkim – respektować odmienność punktu widzenia. Poszanowanie indywidualności, dziecięcości młodego czytelnika stanowi fundament dla wspólnoty, w której nie ma miejsca na nachalny dydaktyzm czy poznawcze uproszczenia. Mając świadomość tego, co da się w wierszu powiedzieć i jaka jest jego relacja do świata, poeta przedstawia rzeczywistość (codziennych spotkań i czynności) jako immanentnie niegotową, niestałą czy wreszcie – językowo nieuchwytną. Jeżeli coś pozwala uczynić opowiadane historie zrozumiałymi, emocjonalnie nacechowanymi, wartościowymi w perspektywie bycia razem, są to wspólnie przeżywane i doświadczane – przestrzeń, czas i pamięć. Tytułowe kategorie pełnią w artykule funkcję swoistych punktów orientacyjnych na metaforycznej mapie dostępnego nam świata. W jego centrum znajduje się rodzinne miasto poety, Otwock, względem którego zorientowane są wszystkie pozostałe punkty czy rozmaite ślady czasowe i pamięciowe, pozwalające realizować dążenie do ustanowenia prywatnej, lokalnej wspólnoty.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-16
DOROTA MICHUŁKA ORCID: 0000–0002–7237–2618
University of Wrocław
MIROSŁAWA WAWRZAK-CHODACZEK ORCID: 0000–0002–0747–348X
University of Wrocław
Meetings with the Past: Figures of Memory, Values, and Education in Contemporary Polish Narratives
for Children and Young Adults
Contemporary Polish children’s historical novel is genre-differentiated. It grows out of a traditional historical, travel-adventure, crime and sensational novel, but it also takes into account fairy-tale storyline structures and fantasy in a broader sense. As shown in the article – the current shape of these stories, rooted in the individual and collective culture of remembrance – is a peculiar combination of various types of narration, both literary biographies and historical “facts,” curiosities from the lives of the rulers, taking genre-hybrid and syncretic forms maintained also in the poetics of postmodern novels, practical tasks or playing with conventions. However, the most important – from the point of view of a child’s audience – is exposed in these stories the world of axiology and the issue of shaping ethical attitudes.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-17
JOLANTA ŁUGOWSKA ORCID: 0000–0001–9071–9139
Uniwersytet Wrocławski
Pamięć rodzinna w cyklu powieści
Małgorzaty Musierowicz „Jeżycjada”
W świecie przedstawionym powieści Małgorzaty Musierowicz składających się na cykl „Jeżycjada” istotną rolę odgrywają rzeczy łączące funkcje użytkowe z symbolicznymi. Nazwać je można – za Przemysławem Czaplińskim – „rzeczami nostalgicznymi”, podlegającymi procesowi swoistej humanizacji, w wyniku czego stają się niemal żywymi istotami, czującymi, „wyposażonymi we wszystko z wyjątkiem głośnej mowy”. Zamykają one bowiem w sobie pamięć o ludziach, którzy z nich korzystali, zdolne są wyzwalać dobre emocje, konsolidować członków rodziny wokół trwałego aksjologicznego centrum. Oprócz mebli, przedmiotów codziennego użytku, przechowywanych w głębi szaf ubrań, a także starych albumów z rodzinnymi fotografiami, funkcje takie pełniła wisząca „od zawsze” w kuchni Borejków tablica, na której umieszczane były karteczki z ważnymi zapiskami sporządzanymi przez wszystkich – starszych i młodszych – członków rodziny, różnego rodzaju hasła, aforyzmy, a także zdjęcia i inne dokumenty. Wzmianki o owej tablicy pojawiają się niemal we wszystkich częściach cyklu – od Kwiatu kalafiora (1981) do Ciotki Zgryzotki (2018). W ostatniej z powieści cyklu „poznańskiego” pojawia się interesujący wątek związany z najnowszą historią tego przedmiotu (przedstawiciele młodego pokolenia Borejków uznają tablicę za rzecz zbędną i nie pasującą do nowego wystroju kuchni) zakończony jednak znamiennym aktem restytucji tablicy w nowej siedzibie Borejków, oznaczającej zarazem potwierdzenie jej edukacyjnej przydatności i ważnej funkcji w kształtowaniu się pamięci rodzinnej.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-18
WOJCIECH BROWARNY ORCID 0000–0002–4829–2351
Uniwersytet Wrocławski
Turystyka literacka na Dolnym Śląsku
i pograniczach regionu
(zarys badań dziedzictwa kultury literackiej i współczesnych zasobów turystycznoliterackich)
Artykuł ten jest poświęcony projektowanym badaniom turystyki dziedzictwa literackiego na Dolnym Śląsku, Łużycach Wschodnich i w Sudetach. Autor przedstawia to dziedzictwo, a przede wszystkim jego część związaną z polską kulturą i pamięcią zbiorową z perspektywy turystycznych praktyk i zasobów. Rozważa zarówno istniejące szlaki i atrakcje turystycznoliterackie, jak i potencjał regionu w tym zakresie. Jako przedmiot planowanych badań uwzględnia fakty literackie oraz takie zagadnienia kultury literackiej, jak obiegi piśmiennicze, biografie pisarzy, instytucje i czasopisma, ale również narracje i utekstowione idee. Analizując te zjawiska, korzysta głównie z geokrytyki i podejścia regionalistycznego.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-19
JUSTYNA MĘTRAK ORCID: 0000–0001–9861–4403
University of Wrocław
“We Make Our Own Familia” – The Transfer of Memory in Patricia Nell Warren’s Billy’s Boy (1997)
This paper aims at analyzing Patricia Nell Warren’s 1997 coming-of-age novel Billy’s Boy. Using the concept of the family as a social framework for memory (Halbwachs), as well as highlighting the role of objects (Olsen, Pomian) and photographs (Hirsch) in the process of memorizing William’s late father, the author demonstrates the traumatic impact his death has on the protagonist’s biological and chosen family. The paper shows that in Billy’s Boy, the third volume in her Harlan’s Story trilogy, Warren presents the experience of marginalized youth in the 1990s and interweaves it with her own life experience. Having previously written about the difficulties of being pushed to society’s margins in the early 1970s, in this novel, Warren familiarizes the readers with the representation of the life of the LGBTQ+ community in the early 1990s. By doing so, she shows the social changes that have happened and points to the ongoing social inequalities and homophobia. Notably, while Warren writes about the individual experience of William, the novel can become the source of next-generation memory for contemporary young readers, familiarizing them with the history of American LGBTQ+ community.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-20
CAROLINE R. WITTIG ORCID: 0000–0001–7538–0712
University of Wuppertal
“We Go on Adventures…” –
How Children Deal with Golem Representations
in Literature and Popular Culture
The Golem is not only a central figure in Jewish mysticism and literature. He is also present in various media and popular culture for children and young adults. There are Golem toys, Golem characters in video games, movies, comics, and books. This frequency demonstrates the Golem’s contemporary significance and the importance of remembering old legends. The Golem has become part of our reality, represented by robots, artificial intelligence, and genetic manipulations. It is therefore important to find out what ideas children have about the Golem. The author of this article gives a historical overview of Golem stories and introduces Golem representations in contemporary children’s literature and media culture. Then she focuses on the analysis of Anke Kuhl’s comic Lehmriese lebt! (Clay Giant’s Alive!, 2015) − a humorous Golem story for children full of interpictorial and intertextual references to other Golem tales – and shows what ideas children have developed about the Golem after reading the book. Concentrating on the analysis of illustrated texts, the author points out the children’s perspectives on the Golem as well as intertextual and interpictorial traces of other stories.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-21
JUSTYNA KOWAL ORCID 0000–0002–9367–3209
University of Wrocław
Figures of Memory in W. G. Sebald’s Austerlitz – Reception of Young Readers
The main purpose of the article is the comparison of the “professional” analysis of Austerlitz by W.G Sebald with the reading reactions of a group of thirteen and fourteen-year-old students. The paper was inspired by a project which the author carried out at the Szalom Alejchem Primary School in Wrocław, which functioned as a Jewish national minority school. The narration of Austerlitz does not fit into the traditional, conventional novel structure; it reflects upon the work of memory itself, unsettled, with gaps and chronology disorders. Analysis undertook in volume Practical Past by Hayden White, an eminent theorist of the history and historiography, presents Austerlitz as a a peculiar example of the postmodern version of the historical novel; White specifies certain elements of the construction which determine the post-modernist character. Students, despite their limited knowledge regarding the theory of literature, pointed out similar elements, such as the lack of a tangible plot or rapid action, the narrator’s function, “eternal wanderer” as a metaphor of human fate or the recurrence of certain motifs and patterns. Those motifs and patterns – which during the joint work on Austerlitz were initially called “figures of memory” – have been defined in the same way as Pierre Nora’s lieux de mémoire. Work on the analysis of Austerlitz with teenagers proves that decoding the metaphorical layer of the novel often depends on the most primordial experiences. Young people are able to interpret “adult literature” and find themselves as full-fledged readers.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-22
MAŁGORZATA RUCHNIEWICZ ORCID: 0000–0001–8646–329X
Uniwersytet Wrocławski
Historycy i historia wobec pamięci.
Refleksje na marginesie wielkich dyskusji
Badania historyków nad wyobrażeniami i sądami różnych grup i wspólnot (w tym narodowych) na temat ich przeszłości w ostatnich dziesięcioleciach dynamicznie się rozwinęły. Centralne miejsce zajmują w nich kwestie związane z pamięcią, przekazem doświadczenia młodszym generacjom czy odgórnego modelowania pamięcią zbiorową. Inspiracją – podobnie jak w przypadku socjologów czy kulturoznawców – były prace Maurice’a Halbwachsa i Pierre’a Nory. Rozwój tych badań wiązał się z kryzysem tradycyjnej historiografii i wpływem ogólnych przemian w naukach humanistycznych. Zainteresowania te łączyły się z analizami ruchów narodowych i klasowych, w których tworzenie i upowszechnianie tożsamości grupowej odgrywało naczelną rolę. Istotny jest także kontekst społeczny funkcjonowania historiografii, który uwypukla dysonans między rzekomo obiektywną, pozbawioną emocji historią naukowców a „historią przeżywaną/żywą” reszty społeczeństwa. Nierzadko historia jako nauka oraz pamięć historyczna (zbiorowa) postrzegane są wręcz jako konkurenci. Zauważalny wpływ otoczenia społecznego i politycznego na kształt pamięci o przeszłości wiedzie do realizowania różnych polityk historycznych (polityk pamięci), w czym udział bierze także państwo. Stosunek historyków do tych działań jest zróżnicowany. Podkreślane są obawy związane z upowszechnianiem zmitologizowanych wizji przeszłości narodowej, które byłyby sprzeczne ze stanem badań (historią). Z drugiej strony wielu historyków uważa za właściwe współdziałanie w umacnianiu narodowej wspólnoty poprzez edukację historyczną i określone praktyki upamiętniania. Pozyskiwania i zabezpieczania świadectw autobiograficznych jest ważnym obszarem działania współczesnych historyków.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-23
SYLWIA KAMIŃSKA-MACIĄG ORCID 0000–0001–9541–3200
Uniwersytet Wrocławski
Strategie narracji i pamięć o terrorze
w Dzieciach Kruka Julii Jakowlewej
O wielkim terrorze we współczesnej rosyjskiej literaturze dla dzieci i młodzieży wciąż pisze się niewiele. Okres aresztowań obywateli ZSRR pod zarzutem zdrady narodu w latach 30. XX w. przez około 20 lat po upadku Związku Radzieckiego stał się tematem całkowicie przemilczanym, a niektórzy obywatele rosyjscy do dziś mają problem z nazwaniem go inaczej niż „trudny” bądź „smutny” okres w dziejach narodu. A jednak rosnący współcześnie pokoleniowy dystans do wspomnianych wydarzeń zdaje się otwierać furtkę do pamięci pisarzy, dzieci i wnuków świadków wielkiego terroru, którzy w skierowanych do najmłodszych czytelników książkach, starają się przekazać elementy prawdy o historii swojego kraju. Zadania takiego podjęła się również Julia Jakowlewa w książce Dzieci kruka, jednak zastosowane przez pisarkę elementy bajki magicznej oraz realizmu magicznego nie do końca pozwalają każdemu dziecku na spojrzenie na przygody bohaterów poprzez pryzmat ich tła historycznego. W niniejszym artykule podejmuję pytanie, czy zmiękczona pamięć Jakowlewej jest dobrym przykładem edukacyjnej książki o traumatycznych wydarzeniach w historii narodu.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-24
MARIA KWIATKOWSKA-RATAJCZAK ORCID: 0000–0002–2840–4643
Adam Mickiewicz University in Poznań
One Student, Two Schools – About the Problems
of Combining Education in Poland and Abroad
The author draws attention to the disturbing features that make up the educational atmosphere, including expectation of educational obedience from children and adolescents, academic requirements in academic programs, lack of trust in students and teachers. The author of the article describes the situation of a junior high school student, who in one school year must cope with the requirements of two different education systems. She recalls examples of consistent and effective educational activities undertaken at school outside Poland. It proves that the students and their parents activities are supported by methodological mechanisms known for years, and the shortcoming of Polish education is the lack of reflection on the practical understanding of seemingly obvious ideas and goals of education and the separation of native school reality from didactics.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-25
INNA SERGIENKO ORCID: 0000–0003–0962–0946
Institute of Russian Literature (The Pushkin House)
“Boys with Swords” – The Heroes
of the Last Soviet Generation and the Models
of Masculinity in Vladislav Krapivin’s Fiction1
The prose of Vladislav Krapivin is one of the most significant phenomena in Russian children’s literature of the Soviet and post-Soviet periods. Krapivin’s stories became popular in the 1970–1980s largely due to the new type of hero offered therein. Krapivin’s typical protagonist is a teen boy displaying the features of both traditional and new norms of Soviet masculinity. This type of protagonist was named by critics and readers as a “Krapivian boy.” The focus of this article is on the gender analysis of the character of Krapivin’s protagonist in the socio-cultural context of the Soviet epoch. This essay deals with Krapivin’s texts considered the core of his work: the vignettes, novellas, and novels distinguished by the image of “Krapivin’s boy” – the main character type in Krapivin’s writing. The article also contains the analysis of the readers’ reception. The author aims to show the connection of Krapivin’s literary characters with the reality of male gender socialization in the years after the Second World War, and to explain what led to the demand for the “boy with a sword” character in Soviet and post-Soviet culture.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-26
MARIANNA SZUMAL ORCID: 0000–0001–9277–9901
Uniwersytet Jagielloński
Droga uchodźcy i droga czytelnika –
o angażującej podróży w Wędrówce Nabu
Jarosława Mikołajewskiego i Joanny Rusinek
Treścią artykułu jest interpretacyjno-analityczna refleksja dotycząca opowieści dla dzieci pt. Wędrówka Nabu Jarosława Mikołajewskiego. Autorka dokonała krytyki tematycznej związanej z toposem wędrówki, ukazała możliwe sensy symboli oraz zinterpretowała niektóre z ilustracji Joanny Rusinek. Te ustalenia wskazały, w jaki sposób bohaterka książki odzwierciedla losy uchodźców z różnych części świata, a także przybliżyły możliwy styl odbioru utworu Mikołajewskiego.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-27
ANASTASIA ULANOWICZ
University of Florida – Associate Professor at the Department of English; Director of Graduate Student Teaching & General Education. Gainesville, Florida – USA
MATEUSZ ŚWIETLICKI ORCID: 0000–0001–7009–3837
University of Wrocław
Researching and Teaching Children’s Literature. Second-generation Memory, Bloodlands Fiction,
and the COVID Crisis
Anastasia Ulanowicz (University of Florida) in an Interview with Mateusz Świetlicki (University of Wrocław)
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-28
MATEUSZ ŚWIETLICKI ORCID: 0000–0001–7009–3837
University of Wrocław
Nostalgia, the Distorted Mirror, and the Problem
of Translations. Review of Małgorzata Chrobak’s Bohater literatury dziecięcej i młodzieżowej z okresu PRL-u. Między kreacją a recepcją, Wydawnictwo Naukowe UP, Kraków 2019, 278 pp.
This article is a review of Małgorzata Chrobak’s recent book monograph titled Bohater literatury dziecięcej i młodzieżowej z okresu PRL-u. Między kreacją a recepcją. The author argues that Bohater literatury… is an absorbing and well-researched book which may inspire other scholars to study different aspects of children’s and young adult literature written during the period of the Polish People’s Republic, as well as more recent works about life in socialist Poland.
Filoteknos, vol. 11 • 2021 • DOI: 10.23817/filotek.11-29
BOGUMIŁA STANIÓW ORCID: 0000–0002–2562–2848
University of Wrocław
Contemporary Popular Science Books for Children
and Youth in France – An Example of Model Development Strategies on the Publishing Market
Review of Agnieszka Wandel’s Przemiany współczesnej książki popularnonaukowej dla dzieci i młodzieży (na przykładzie francuskiej oferty wydawniczej), Universitas, Kraków 2019, 352 pp.
This article is a review of Agnieszka Wandel’s book monograph titled Przemiany współczesnej książki popularnonaukowej dla dzieci i młodzieży (na przykładzie francuskiej oferty wydawniczej). The author argues that the book has been written in a clear, flowing style. Wandel easily conveys knowledge in an explicit and concise manner, but when necessary, also descriptively. She is not afraid of formulating her own opinions and drawing conclusions as well as observing what processes and tendencies have come about, even when she is aware that her judgements may not be universal and complete. This makes for the usefulness of the book for researchers who can become inspired to a further scientific debate.
