Seria wydawnicza:
 |
Filoteknos, vol. 13/2023Liminalność w słowiańskich literaturach dla dzieci i młodzieży. |
Spis treści
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-1
SYLWIA KAMIŃSKA-MACIĄG ORCID: 0000-0001-9541-3200
Uniwersytet Wrocławski
MATEUSZ ŚWIETLICKI ORCID: 0000-0001-7009-3837
Uniwersytet Wrocławski
ALICJA WANG ORCID: 0000-0003-3185-5012
Uniwersytet Jagielloński
Liminalność w słowiańskich literaturach dla dzieci i młodzieży: wstęp
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-2
DOROTA MICHUŁKA ORCID: 0000-0002-7237-2618
Uniwersytet Wrocławski
Dorastanie społecznie zaangażowane.
Zupa z jeża Magdaleny Kozłowskiej (2012)
w perspektywie romskich historii rodzinnych
Abstrakt: Artykuł porusza kwestie konfrontacji kulturowej i dorastania z perspektywy badań nad literaturą zaangażowaną społecznie. Powieść dla młodzieży Magdaleny Kozłowskiej Zupa z jeża (2012), jako saga rodzinna odwołująca się do szeroko rozumianej wielowymiarowej płaszczyzny dialogu kultur i migracji, z przekonująco wykreowanym portretem psychologicznym romskiej nastoletniej bohaterki Jaelle, doskonale wpisuje się we współczesne dyskusje na temat funkcji, miejsca i nowej roli literatury dziecięcej i młodzieżowej w odniesieniu do relacji między kulturą a społeczeństwem, a także stawia ważne edukacyjnie pytania o tożsamość kulturową i etniczną rozpatrywaną w obszarze zmieniającej się rzeczywistości społeczno-kulturowej i cywilizacyjnej. Analiza i interpretacja utworu, przedstawiona także z perspektywy herstorii, dowodzi, że powieść Kozłowskiej może stać się dobrym materiałem do kształtowania kompetencji społecznych młodego czytelnika.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-3
ANNA BOGINSKAYA ORCID: 0000-0003-3233-7487
University of Wrocław
Deconstruction of the “Good Girl” Concept
in Anna Starobinets’s Novel A Land of Good Girls
Abstract: The author analyzes girlhood regulation in a traditional Russian family as represented in Anna Starobinets’ novel A Land of Good Girls. The novel depicts how a family controls the behavior of a girl through value constructs of “good” and “bad” girls. Starobinets chooses the genre of dystopia as a tool for portraying girls’ position in the social institution of the family. Moreover, the genre of dystopia expresses the pessimistic view of modern Russian reality as well as the contemporary upbringing principles which continue to be based on traditional values. The author of A Land of Good Girls encourages adult readers to re-evaluate their attitudes toward the younger generation and to abolish the outdated normative system. Starobinets uses a child’s viewpoint, notably one of a “bad,” “inconvenient” and insubordinate child, to reveal the hypocrisy and artificiality of the adult world, as well as to argue for the necessity of change.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-4
MAGDALENA ŚLAWSKA ORCID: 0000-0002-9158-6988
Uniwersytet Wrocławski
Miłość w czasach choroby.
Narracje szpitalne w chorwackiej literaturze dla dzieci i młodzieży
Abstrakt: Przedmiotem niniejszego artykułu jest próba odczytania trzech chorwackich powieści adresowanych do dzieci i młodzieży – Zabranjena vrata (1985) Zlatka Krilicia, Čvrsto drži joy-stick! (1994) Josipa Cvenicia oraz Gumi-gumi ili Djevojčica koja je preskočila nebesa (2001) Zorana Pongrašicia – jako tekstów choroby/tekstów szpitalnych. Analizie poddane zostały elementy pojawiające się we wszystkich utworach, co pozwoliło wskazać podobieństwa i określić wyznaczniki tej specyficznej odmiany gatunkowej powieści o dojrzewaniu, a także różnice uwarunkowane wiekiem potencjalnych czytelników, ujawniające się pomiędzy powieścią dla dzieci a młodzieżową.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-5
ANNA URSULENKO ORCID: 0000-0001-9630-3871
Uniwersytet Wrocławski
„Zimne” społeczeństwo dystopijnego świata
(na materiale powieści Mox Nox
Tani Malarczuk)
Abstrakt: Symbolika solarna jest związana z gatunkiem literackiej utopii od zarania jej dziejów, a współczesne dzieła utopijne potwierdzają nośność dychotomii ciepło – zimno. W swojej pierwszej książce dla dzieci Tania Malarczuk również operuje tą opozycją. Autorka stosuje elementy prozy dystopijnej, by podjąć zagadnienia historii, pamięci i tożsamości. W artykule naświetlono możliwości obrazowe oraz argumentacyjne motywów zimna i ciepła, a także odwołano się do wybranych koncepcji teorii pamięci. Przywołano rozróżnienie między „zimnym” i „gorącym” traktowaniem historii (Jan Assmann) w celu pokazania, że wykorzystanie wspomnianej dychotomii w powieści Mox Nox jest ściśle związane z problematyką społeczną, w szczególności z zagadnieniami pamięci. Jednocześnie udowodniono, że w utworze ma miejsce częściowa inwersja przyporządkowania żywiołów do określnych idei. Podważenie kontrastowości motywów ciepła i zimna uznano za dodatkowy walor utworu.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-6
DOROTA ŻYGADŁO-CZOPNIK ORCID: 0000-0002-3255-5217
Uniwersytet Wrocławski
Obraz czasopiśmiennictwa dla dzieci i młodzieży
w Czechach po transformacji ustrojowej 1989 roku.
Zarys problematyki
Abstrakt: W artykule omówiono powstanie i funkcjonowanie czeskiego czasopiśmiennictwa dla dzieci i młodzieży po 1989 roku. Przedstawiono wybrane reprezentatywne dla danych grup wiekowych tytuły, ich rodzaje, funkcje, aspekty aksjologiczne oraz poruszaną w nich problematykę. Głównym zadaniem tych badań jest dostarczenie zasadniczych informacji na temat czeskiego rynku prasy dla dzieci i młodzieży, ukazanie w zwięzłej formie dynamicznych przemian, do których doszło w tym sektorze mediosfery po aksamitnej rewolucji. Poruszane w artykule zagadnienia stwarzają okazję do refleksji nad obecną kondycją czeskiego czasopiśmiennictwa skierowanego do młodego odbiorcy.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-7
MARTA NADOLNA ORCID: 0000-0002-4721-5127
Uniwersytet Śląski
Obraz II wojny światowej w prozie Marii Kann
(przyczynek do większej całości)
Abstrakt: Celem artykułu jest charakterystyka prozy dokumentalnej Marii Kann (1906–1995), która była popularną autorką książek dla dzieci i młodzieży okresu międzywojennego. W artykule omówiono powieść dla młodzieży Sprawa honoru, opowieść wspomnieniową Niebo nieznane oraz broszurę Na oczach świata. Wszystkie wymienione tytuły pokazują pożogę wojenną (w tym Holokaust). Warto przypominać dorobek autorki Dujawicy, bo Kann to kolejna (obok Zofii Kossak) pisarka okresu międzywojennego, której twórczość, bez odpowiedniej popularyzacji i promocji, zostanie zapomniana.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-8
SYLWIA KAMIŃSKA-MACIĄG ORCID: 0000-0001-9541-3200
Uniwersytet Wrocławski
MATEUSZ ŚWIETLICKI ORCID: 0000-0001-7009-3837
Uniwersytet Wrocławski
Międzygatunkowa solidarność
w świecie tukoni Oksany Buły
Abstrakt: Liminalny charakter literatury związany jest z kwestią tłumaczeń na języki obce, a w przypadku ukraińskich książek dla dzieci to te obrazkowe cieszą się największą popularnością poza granicami kraju. Od zdobycia przez Ukrainę niezależności w 1991 roku dzieła takich autorów, jak duet Romana Romanyshyn i Andrij Lesiw czy książki Oksany Buły nagradzano na międzynarodowych festiwalach i tłumaczono na wiele języków obcych, między innymi: polski, czeski, angielski, hiszpański, niemiecki, mandaryński, portugalski i koreański. Biorąc pod uwagę wciąż rosnącą liczbę tłumaczeń utworów Buły, można pokusić się o stwierdzenie, że te pełne uniwersalnych wartości i fantastycznych toposów dzieła mają potencjał, by stać się metaforycznym portalem przybliżającym zagranicznym czytelnikom i czytelniczkom nie tylko specyfikę ukraińskiej przyrody, ale także kulturę tego kraju w czasie, gdy są one niszczone przez rosyjskiego agresora. W niniejszym artykule pragniemy zaprezentować polskim czytelniczkom i czytelnikom świat magicznych stworzeń tukoni, opiekunów lasu, wykreowany przez artystkę w serii książek obrazkowych (w tym w przetłumaczonych przez Irynę Vikyrchak na polski książkach Miś nie chce spać! i Żubr chce spać) oraz powieści graficznej Вересова міль (Wrzosowa ćma, 2023). Opis wybranych aspektów utworów Buły pozwoli nam pokazać, że w chronotopie stworzonego przez nią niezwykłego i harmonijnego świata, w którym nie pojawiają się postacie ludzkie, a antropomorfizowana, współpracująca ze sobą przyroda, przekroczenie granic pozwala bohaterom zrozumieć własną rolę w ekosystemie lasu.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-9
YEVHENIIA KANCHURA ORCID: 0000-0003-1232-1920
Zhytomyr Polytechnic State University
Female School Story
in Modernist Russian Literature :
The Continuity of Tradition Despite the Prohibition
Abstract: The article focuses on the genre of girls’ school stories, which was developing in Russian literature in 1900–1930, before and after the dramatic shift of the state ideology. The main subjects of the study are Lidija Charskaja’s works The Notes of an Institute Girl and Ljuda Vlassovskaja (1901–1904) and a play by Aleksandra Brushtejn Blue and Pink (1936). The research demonstrates that the Russian girls’ school story of that period, influenced by this genre’s classical works, elaborated its specific language, plot elements, and system of characters. All those essential features were based on real-life experiences of boarding schools for girls of the late nineteenth and early twentieth century. The Soviet era critics attempted to eliminate Charskaja’s books from circulation among the new post-revolutionary readership. However, as this article attempts to demonstrate, even while the ideology of the school story has changed dramatically, the structure remained in tack for many years to come. The tradition of the genre was continued despite and, perhaps, due to the ideological pressures of Soviet censorship.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-10
ANA BATINIĆ ORCID: 0000-0002-0007-1015
Croatian Academy of Sciences and Arts
SANJA LOVRIĆ KRALJ ORCID: 0000-0001-9742-9732
University of Zagreb
From Popularity and Influence to Cultural Oblivion.
The Case of Jagoda Truhelka
in Croatian Literary and Cultural History
Abstract: The aim of the paper is to shed light on the place of the Croatian author Jagoda Truhelka within Croatian literary history. The starting point is the fact that from the position of a very popular writer in the first decades of the twentieth century, recognized as a classic author of children’s iterature, in our century she has become almost unknown. We will attempt to find reasons for such a trajectory by relying on several intraliterary but also extraliterary research strongholds, including archival material such as correspondence, re-examining in that context the canon as an aesthetically but also a socially determined system of literary “peaks” and its influence on the formation of collective and personal memory (Assmann, Halbwachs). Through a contrastive analysis of several editions of Truhelka’s The Golden Days, we will attempt to detect the impact of censorship on this short prose collection, considered by many to be her best literary work, and, hopefully point out the possible reasons for today’s problems with the revaluation of a once popular children’s classic. Extraliterary reasons such as purposefully keeping silent about the author’s works and the censorship of new editions have resulted in her disappearance from individual and, thus, also collective memory. Today’s efforts aimed at regaining awareness of the (canonical?) value of her literary work – apart from at the literary-theoretical level – have not achieved much success.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-11
IWONA GRALEWICZ-WOLNY ORCID: 0000-0001-5508-9805
Uniwersytet Śląski
Zima nie tylko Muminków.
Problematyka kryzysu i rozwoju
w ujęciu Tove Jansson
Abstrakt: Artykuł jest propozycją lektury Zimy Muminków – jednego z tomów klasycznej sagi Tove Jansson – jako opowieści o czasie przemiany. Postawy bohaterów książki zostały potraktowane jako przykłady zachowań w sytuacji przymusowego rozstania z dotychczasową formą świata i prób adaptacji do nowych warunków życia. Muminek – główny bohater tomu – nie tylko musi oswoić się z nieznanym mu wcieleniem świata, lecz także przepracować zmianę, jaka dokonała się w nim samym pod wpływem zimy. Historia o Muminku wędrującym przez pokrytą śniegiem Dolinę jest dla Jansson pretekstem do skonstruowania ponadczasowej opowieści o metamorfozie jednostki, która nawet w niesprzyjających okolicznościach ma szansę na rozwój. Przedstawiona w artykule interpretacja odsłania gęstą siatkę motywów (kolor, światło, opowieść, wspólnota) wzmacniającą autorski przekaz i współdecydującą o sukcesie książki traktowanej jako lektura na czas próby. Z perspektywy odbioru tak odczytana Zima Muminków może stać się wsparciem dla współczesnych czytelników doświadczających dziś przymusowej transformacji rzeczywistości.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-12
MARINA BALINA ORCID: 0000-0002-1305-8346
Illinois Wesleyan University – Isaac Funk Professor Emerita and Professor of Russian Studies
SYLWIA KAMIŃSKA-MACIĄG ORCID: 0000-0001-9541-3200
University of Wrocław
MATEUSZ ŚWIETLICKI ORCID: 0000-0001-7009-3837
University of Wrocław
History, Modernism, and Children’s Literature
in North American Slavic Studies
Marina Balina (Illinois Wesleyan University)
in an Interview with Sylwia Kamińska-Maciąg
(University of Wrocław)
and Mateusz Świetlicki (University of Wrocław)
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-13
SYLWIA KAMIŃSKA-MACIĄG ORCID: 0000-0001-9541-3200
Uniwersytet Wrocławski
O polityce, wojnie, ideologiach
i ich wpływie na literaturę dziecięcą
i młodzieżową
Recenzja tomu Political Changes and Transformations in Twentieth and Twenty-first Century Children’s Literature pod red. Bettiny Kümmerling-Meibauer i Farriby Schulz, Universitatsverlag Winter, Heidelberg 2023, ss. 415.
Abstrakt: Artykuł stanowi recenzję książki Political Changes and Transformations in Twentieth and Twenty-first Century Children’s Literature, tomu wydanego w 2023 roku pod redakcją Bettiny Kümmerling-Meibauer oraz Farriby Schulz, skupiającego się na znaczeniu przemian systemów politycznych w literaturze dla dzieci i młodzieży od początku XX wieku do teraźniejszości. Ten tytuł charakteryzuje się międzynarodowym zakresem porównawczym w aspekcie badań nad wpływem koncepcji politycznych i ideologicznych na literaturę skierowaną do najmłodszych czytelników, jak również nad kwestiami związanymi z obecnymi w kulturze traumą, (post)pamięcią, a także dyskursem o przesiedleniach i emigracji.
Filoteknos, vol. 13 • 2023 • DOI: 10.23817/filotek.13-14
KAROLINA I. KALETA ORCID: 0000-0001-8655-882X
Szkoła Doktorska Nauk Humanistycznych, Uniwersytet Jagielloński
Serbski pryzmat –
refleksje wokół Festiwalu w Suboticy
Abstrakt: Recenzja poświęcona została 28. Międzynarodowemu Festiwalowi Teatrów dla Dzieci w Suboticy (Serbia), w którego programie znalazło się 12. Forum Naukowe, skupiające międzynarodowe grono niemal 40 badaczy akademickich oraz twórców adresujących swoje prace do najmłodszych odbiorców. Od pierwszej edycji patronem Festiwalu jest Henryk Jurkowski – wybitny polski historyk teatru lalek, zaś w tegorocznym programie Forum znalazły się 2 referaty autorstwa polskich badaczek. W recenzji przeanalizowano najbardziej interesujące wystąpienia poświęcone współczesnej dramaturgii i literaturze dla dzieci, ze szczególnym uwzględnieniem kontekstu kulturowego, w jakim funkcjonują, co było istotne z perspektywy porównań pomiędzy dziełami irańskimi, nowozelandzkimi i serbskimi. Punktem odniesienia dla tych refleksji stała się polska twórczość dramatopisarska, publikowana przede wszystkim w „Nowych Sztukach dla Dzieci i Młodzieży”. Udział w 28. Międzynarodowym Festiwalu Teatrów dla Dzieci w Suboticy i 12. Forum Naukowym odbywał się w ramach projektu „Interdyscyplinarne badania nad dramatem i teatrem dla młodych odbiorców” finansowanego przez Ministerstwo Edukacji i Nauki w konkursie „Najlepsi z najlepszych 4.0”.
